گردشگری خرید پایتخت معنوی ایران به کجا می رود؟ تنها 5 درصد زائران مراکز خرید مشهد را به خوبی می شناسند!

روزنامه شهرآرا ۱۳۹۰/۱۲/۴

از جمله گونه‌هاي گردشگري كه در عصر حاضر با توجه به جذب مشتري در بازار جهاني مطرح شده، «گردشگري‌خريد» مي‌باشد. گردشگري خريد به عنوان يكي از حوزه‌هاي گردشگري كه تمايل به سفر و خريد را در هم آميخته، بستري مستعد براي فروش محصولات خاص كشورها را فراهم مي‌آورد؛ به گونه‌اي كه در ایالات متحده، سفر و گردشگری در رابطه با خريد به‌وضوح به عنوان یک بخش بزرگ و قدرتمند در زندگی و اقتصاد شهرها نمايان شده است. بر اساس آمار اعلام شده از سوي سازمان جهانی گردشگري سازمان ملل متحد، گردشگري تجاري و خريد در سال 2007 حدود 15درصد گردشگران بین‌المللی را تشکیل داده که رقمی در حدود 138میلیون نفر را شامل می‌شود. اين خود نشان‌دهنده قابليت‌هاي بسيار بالاي اين بازار براي سرمايه‌گذاري در زمينه گردشگري است.

گردشگر به ‌عنوان يك مشتري در طول سفر با انگيزه‌هاي مختلف در پي كسب تجربه گردشگري بوده كه در واقع همان محصول گردشگري محسوب مي‌شود و خرید، یکی از فعالیت‌هاي مورد علاقه گردشگران به شمار مي‌رود. گردشگران، نه تنها تمايل زيادي به صرف هزينه براي خرید در سفر دارند؛ بلكه آن‌ها حدود یک‌سوم کل هزینه‌های گردشگری خود را صرف خرید‌های خرده‌فروشي مي‌كنند!
در كشور ايران با توجه به مرسوم بودن سوغات سفر، موضوع گردشگري خريد، جلوه بيشتري دارد و از ميان شهرهاي ايران، مشهد به عنوان شهري مذهبي و متبرك، نقشي متفاوتي از خريد و سوغات بر عهده دارد كه شايد بررسي ظرفيت‌هاي موجود در اين شهر و همچنين فاصله‌اي كه با الگوهاي جهاني دارد، امري تاثيرگذار براي جذب بيشتر گردشگران باشد.
مراكز خريد، امتيازي براي جذب گردشگر
در اين رابطه، معاون گردشگري اداره كل ميراث فرهنگي خراسان رضوي با بيان اينكه بحث گردشگري خريد شاخه‌اي از دانش جهانگردي است، مي‌گويد: اين شاخه در برخي از كشورها با نام گردشگري تجاري يا بازرگاني مطرح شده و يكي از شاخه‌هاي عمده گردشگري محسوب مي‌شود.
مسعود منتجبي با اشاره به اينكه مهم‌ترين نوع گردشگري در مشهد گردشگري زيارت است، ادامه مي‌دهد: بعد از زيارت، گردشگري تفريحي در كنار گردشگري سلامت و بازارهاي فروش شاخه‌هاي پربازده گردشگري محسوب مي‌شوند.
وي كشور دبي را مقصد تفريح و خريد معرفي كرده و مي‌افزايد:‌ برخي كشورهاي ديگر مانند تايلند و مالزي در كنار جاذبه‌هاي تفريحي از امتياز مراكز خريدشان براي جذب گردشگران بهره مي‌برند و اين نكته با اهميتي است؛ زيرا بحث خريد در كنارتفريح، كشش و جاذبه مطلوبي ايجاد مي‌كند.
منتجبي با تاكيد بر لزوم توجه بيشتر به وضعيت خدمات و امكاناتي كه شهرهاي مذهبي و زيارتي همچون مشهد وجود دارد، اضافه مي‌كند:‌ گردشگري مذهبي و زيارتي چند شاخص برجسته دارد، ابتدا موضوع اقامت و اسكان مورد نظر است و پس از آن پرداختن به بازارهاي خاص اهميت زيادي دارد.
وي با اشاره به اينكه عموما در كنار مراكز زيارتي، بازارهايي شكل مي‌گيرد كه هويت بخشي از شهر را تشكل مي‌دهد، مي‌گويد: زائران نيز اصولا به دنبال خريد سوغات و نشانه‌هاي معنوي زيارت هستند تا تعلق خاطر مذهبي خود را نشان دهند؛ از اين رو بدون شك در شهرهايي مذهبي چون مشهد نمي‌توان نقش بازار را ناديده گرفت و شاخص بازار و خريد يكي از جاذبه‌هاي خوب اين شهر به شمار مي‌آيد.
شهرهاي مذهبي، سوغات ويژه‌اي دارند
معاون گردشگري ميراث فرهنگي خراسان رضوي تصريح مي‌كند: ديگر شهرهاي مذهبي دنيا مانند مكه، مدينه، كربلا و نجف بازارهايي اختصاصي براي سوغات معنوي برنامه‌ريزي كرده‌اند؛ به طوري‌كه اغلب كساني كه از سفر كربلا باز مي‌گردند تربت، مهر و تسبيح به همراه دارند و اين ويژگي از اهميت فرصت بازار و خريد در شهرهاي مذهبي خبر مي‌دهد.

وي با اشاره به وضعيت بازارهاي شهر مشهد ادامه مي‌دهد:‌ بازارهايي مانند كوچه عيدگاه، سرشور يا بازار رضا براي خريد و نياز زائران، طراحي شده و در تمام فصول سال مشتري دارد. در كنار اين بازارها گام‌هاي موثري در مجتمع‌هاي تجاري زنجيره‌اي صورت گرفته كه به لحاظ معماري و كيفيت خريد در سطح مدرن قرار دارند؛ بنابراين ما مي‌توانيم با در نظر گرفتن سلايق زائران و الگوهاي جهاني خريد گردشگر بر اين جنبه گردشگري تاكيد بيشتري داشته باشيم.
منتجبي با اشاره به اينكه زماني كه زيست‌خاور در مشهد افتتاح شد، گشت نيم روزه بازديد از اين مجتمع جزو برنامه گردشگران محسوب مي‌شد، اضافه مي‌كند: اين استقبال گردشگران نشان از كشش بازارها در مشهد دارد، در حال حاضر نيز در بحث خريد، حركات شايسته‌اي آغاز شده و مجتمع‌هاي بين‌المللي در حال احداث است.
ظرفيت مشهد از مجتمع‌هاي تجاري اشباع شده
همچنين رئیس کمیسیون مشارکت‌های کلان اقتصادی شورای اسلامی شهر مشهد با بيان اينكه بحث گردشگري از مسئله خريد قابل تقكيك است، مي‌گويد: رواج تناسب بين بخش تجارت و نياز گردشگران يك مسئله ايده‌آل است؛ اما اينكه ما هر روز مجتمع‌هاي تجاري را افزايش دهيم و كالاهاي مصرفي وارداتي را عرضه كنيم، ضرر به اقتصاد شهرمان محسوب مي‌شود.
دكتر غلامرضا خواجي با اشاره به اينكه فرصت عرضه بازار به گردشگران را بايد در راستاي توليد ملي به كار گرفت، مي‌افزايد: ما در مشهد صنايع محلي و بسته‌هاي زيارتي خاصي داريم كه مي‌تواند در بازارهاي سنتي عرضه شود؛ به عنوان نمونه، محصولات سنگ‌تراشي، گليم‌بافي، فيروزه‌تراشي، مهر، تسبيح و... از اين مصاديق است.
وي با تاكيد بر اينكه برنامه بيست ساله گردشگري مشهد تا افق 1404 تعيين شده، مي‌افزايد: ما هنوز هم در برخي از جنبه‌هاي گردشگري بسيار ضعيف هستيم؛ البته از اين گفته من نبايد چنين برداشت شود كه سازمان‌هايي كه متولي هستند عملكردشان بد است؛ اما نيازهاي مشهد بيش از اين جاي كار دارد.
وي دبي را مركز گردشگري تجاري و خريد خوانده و ادامه مي‌دهد: ما در بخش خريد نيز ضعف داريم، اجناس عرضه شده متناسب با رويكرد شهرمان نيست؛ اما مهم‌ترين ضعفي كه مانع رشد ساير جنبه‌ها شده، در درجه اول بي‌توجهي به ظرفيت‌هاي گردشگري است. در حقيقت ما در قسمت اوليه جذب گردشگر به جاذبه‌هاي فرهنگي، مذهبي، تفريحي و طبيعي شهرمان ضعف داريم و اين ضعف باعث شده مسئله خريد گردشگر نيز در سايه قرار گيرد.
وي با اشاره به اينكه اغلب سرمايه‌گذاران به جاي هزينه بر روي پروژه‌هاي گردشگري به ساخت مجتمع‌هاي تجاري و مسكوني روي آورده‌اند، تصريح مي‌كند: اين جدي‌ترين مشكل مشهد در رشد شاخص‌هاي گردشگري است.
در زمينه بازارهاي سنتي، دستمان خالي است!
در عين حال يك كارشناس گردشگري شهرداري مشهد هم با بيان اينكه به طور قطع اقتصاد گردشگري در مشهد با توجه به ظرفيت 25ميليوني زائر در سال بسيار برجسته است، مي‌گويد: ما اعتقاد داريم سهم بالايي از چرخه اقتصادي شهر مشهد به مقوله خريد زائر در زمينه تامين مايحتاج، سوغات يا تحفه سفر اختصاص مي‌يابد، لذا بايد براي اين رقم بالا برنامه‌ريزي شود.
حسن احمدي با بيان اينكه در حال حاضر اغلب بازارهاي سنتي شهرمان را از دست داده‌ايم، مي‌افزايد: در حال حاضر مشاغل سنتي چون سنگ‌تراشي، فيروزه تراشي و صنايع سنتي را از دست داده‌ايم؛ از اين رو بايد براي احياي اين سطح از بازار شهرمان كه جذابيت خاصي دارد تلاش كنيم.
وی با بيان اينكه در بحث مجتمع‌هاي تجاري مدرن به سمت و سوي خوبي حركت كرده‌ايم، تصريح مي‌كند: البته نبايد فراموش كرد كه نحوه معماري و چيدمان صنوف مختلف يكي از موارد پر اهميت در شكل‌گيري بازاري متعادل است.
كيفيت محصولات، معيار نمره‌دهي زائران
وي در ادامه اظهار مي‌دارد: از ديگر موارد مهم در بحث گردشگري بازارها توجه به كيفيت محصولات است، آنچه امروز در بازارهاي مختلف عرضه مي‌شود محصولات بي‌كيفيت چيني است كه جايگزين توليدات داخلي شده و اين امر در درازمدت بر روي بحث تمايل به خريد زائر تاثير منفي خواهد داشت و نمره شهر را در نظرشان پايين خواهد آورد.
كارشناس گردشگري شهرداري مشهد با بيان اينكه شكل مديريت بازارهاي مشهد بايد از حالت سنتي خارج شود، مي‌گويد: در حقيقت مديريت شهري به اين نتيجه رسيده كه بازارها بايد حالت تخصصي به خود بگيرد و در برخي موارد براساس نياز سنجي، بازارهاي موقت چون شب بازار يا جمعه‌بازار را طراحي كرده‌اند؛ درنتيجه با نگاه همه جانبه به اين مقوله بايد ادامه دهيم.
خريد، دومين اولويت زائران مشهدي بعد از زيارت
يك پژوهشگر مستقل در مطالعات گردشگری مشهد با بيان اينكه اقتصاد گردشگري و زيارت شهر مشهد به دليل توالي حضور زائر، داراي پايداري ويژه‌اي است، مي‌گويد: شاخص‌هاي مهمي‌ همچون تعداد زائران، تعداد واحدهاي اقامتي و متوسط اقامت زائران، اقتصاد زيارت را در صدر توجهات قرار داده است.
دکتر مهدی سقایی با اشاره به اينكه سفرهاي زيارتي به كلانشهر مشهد در طول ساليان گذشته از نظر ماهيتي شاهد تغييراتي بوده، ادامه مي‌دهد: در واقع سفرهاي زيارتي به كلانشهر مشهد در قالب زيارت و گردشگري مذهبي ديگر به صورت تك‌بعدي انجام نمي‌گيرد. هر چند اولويت زيارت هنوز در بالاترين حد‌ممكن از انگيزه‌هاي سفر به كلانشهر مشهد قرار دارد؛ اما اولويت‌هاي بعدي نيز بدان افزوده شده است.
وي با اشاره به اينكه دومين اولويت بعد از زيارت در مشهد خريد است، ادامه مي‌دهد:گرچه تفاوت اين دو انگيزه بسيار زياد و چيزي حدود 80درصد است؛ اما در سطح 25ميليون نفر رقم بالايي خواهد شد. وي اضافه مي‌كند: بين زيارت و خريد، ارتباط خوبي وجود دارد و اين بيان‌کننده جايگاه بازار در اقتصاد گردشگري شهر مشهد مي‌باشد.
تنها 5درصد زائران كاملا مراكز تجاري مشهد را مي‌شناسند
سقايي با تاكيد بر اينكه بررسي گسترش درک تجارب خرید گردشگران در طول سفر و قابليت‌هاي گردشگري خريد در مشهد الزامي ‌است، مي‌گويد: درك درست از رفتارشناسي و هزينه كرد زائران و گردشگران مي‌تواند بستر مناسبي را براي تحليل فراهم آورد.
در اين رابطه با توجه به تحقيقات انجام شده، تنها 5درصد از زائران، مراكز تجاري و خريد در كلانشهر مشهد را به خوبي مي‌شناسند. اين درحالي است كه5/7درصد زائران هيچ‌گونه شناختي از مراكز تجاري شهرمان ندارند؛ از اين رو مسئله تبليغات و اطلاع‌رساني بايد قوي‌تر از اين انجام گيرد.
سقايي با بيان اينكه بايد ميزان علاقه زائران به بازارهاي مختلف، راهنماي اصلاح ساير مراكز تجاري قرار گيرد، مي‌گويد: در بين بازارها و مراكز تفريحي، بازار رضا بيشترين امتياز زائران را به خود اختصاص داده است و اين موضوع نه تنها نقش گردشگري خريد را پررنگ مي‌كند؛ بلكه راهنمايي براي طراحي ديگر بازارها محسوب مي‌شود.
مرجان جاودانی

برای مشاهده اصل مصاحبه در روزنامه شهرآرا  اینجا کلیک کنید.